Trong đời sống tâm linh phong phú của cộng đồng người Chăm, Pô Inư Nưgar (còn được gọi là Muk Juk hay Patao Kamei) giữ vị trí là vị thần tối cao, đáng kính và quan trọng nhất. Bà được tôn vinh là Mẹ xứ sở, đấng tạo hóa mang biểu tượng đặc trưng của tín ngưỡng thờ Nữ thần/Mẫu thần của người Chăm. Không chỉ hiện hữu qua những tòa tháp vĩ đại tại Tháp Bà Pô Nagar (Pô Inư Nưgar ở Kauthara), đức tin ấy còn được bảo tồn trọn vẹn tại ngôi đền cổ kính thuộc thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa.
Ban đầu, Nữ thần Pô Inư Nưgar được thờ tại Tháp Bà Pô Nagar (phường Bắc Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa). Đến thời kỳ Tây Sơn và nhà Nguyễn, do điều kiện thờ cúng đi lại đường xa gặp nhiều khó khăn, người Chăm đã lập một ngôi đền tọa lạc giữa làng Mông Đức và làng La Chữ thuộc xã Phước Hữu, nằm bên dòng sông Lu thanh bình. Vùng đất Mông Đức xưa kia cũng chính là nơi cư trú tiền thân của người Chăm làng Hữu Đức ngày nay. Những năm chiến tranh chống thực dân Pháp, đền và làng mạc bị tàn phá nhưng dân làng vẫn lưu giữ được những hiện vật như: tượng thần Pô Inư Nưgar, Pô Bia Attakan, bò thần Nadin và hai Yoni. Giai đoạn 1953 - 1954, Quan huyện An Phước bấy giờ là ông Dương Tấn Phát cùng dân làng đã đồng lòng đóng góp công sức, tiền của để tái thiết lại ngôi đền tại vị trí làng Hữu Đức hiện nay[1]. Trải qua nhiều lần trùng tu, đến năm 2017, đền đã được tu bổ, tôn tạo công trình như hiện nay.
.jpg)
Đền thờ Pô Inư Nưgar gồm 2 công trình chính, trong đó đền chính là một dãy nhà dài theo hướng Đông Tây, cửa chính mở về hướng Đông (nhà dài gồm 3 gian: gian trước trước đặt tượng thờ Pô Bia Attakan - một người con gái của Pô Inư Nưgar, gian giữa có bệ vuông để bày lễ vật và gian sau đặt tượng thờ Pô Inư Nưgar và con gái bà là Pô Tưh). Ngoài ra ở phía Nam của đền chính còn có một ngôi nhà nhỏ có cửa thông hai chiều Đông Tây gọi là Nhà Lửa. Như vậy, bên trong đền thờ, ngoài Pô Inư Nưgar được thờ chính, hai người con gái của Bà là Pô Bia Attakan và Pô Tưh cũng được phối thờ.
Hàng năm, tại đền Pô Inư Nưgar làng Hữu Đức, cộng đồng người Chăm Bàlamôn cùng Ban Phong tục tổ chức các nghi lễ:
Lễ mở cửa đền: Diễn ra vào thượng tuần trăng tháng 11 lịch Chăm (khoảng tháng 3 Dương lịch) để cầu mưa thuận gió hòa, chuẩn bị vụ mùa mới.
Lễ Yuer Yang: Được tổ chức vào tháng 4 lịch Chăm (khoảng tháng 6 - 7 Dương lịch) nhằm tẩy uế, tống cựu nghênh tân và cầu cho mùa màng tươi tốt.
Lễ Katê: Lễ hội lớn nhất năm (mùng 1 thượng tuần trăng tháng 7 lịch Chăm - khoảng tháng 10 Dương lịch) để tri ân tổ tiên và Thần Mẹ. Điểm nhấn độc đáo là nghi thức rước y trang Nữ thần Pô Inư Nưgar từ thôn Giá (xã Phước Hà) về đền.
Lễ Cambur: Diễn ra vào hạ tuần trăng tháng 9 lịch Chăm (khoảng tháng 11 - 12 Dương lịch) để tạ ơn Thần Mẹ và Thần Đất đã phù hộ cho xóm làng an khang thịnh vượng.

Tín ngưỡng thờ Nữ thần không chỉ khẳng định chế độ mẫu hệ và vai trò quan trọng của người phụ nữ Chăm trong việc gìn giữ văn hóa gia tộc, mà còn có sự đồng điệu với tín ngưỡng thờ Mẫu thàn người Việt qua hình tượng Thiên Y A Na Thánh Mẫu được Việt hóa tại Tháp Bà. Đặc biệt, nghi thức rước y trang truyền thống là minh chứng sống động, thắt chặt tình đoàn kết gắn bó đời đời giữa hai tộc người Chăm và Raglai. Ngôi đền tại Hữu Đức chính là "ngọn lửa" sưởi ấm và duy trì mối liên kết văn hóa ngàn năm ấy.
Đền thờ Pô Inư Nưgar được UBND tỉnh Ninh Thuận (cũ) đưa vào danh mục đăng kí di tích tại Quyết định số 1170/1999/QĐ-UB ngày 16/4/1999./.
Đổng Thành Danh
[1] Nhà Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận (1998), Hồ sơ di tích đền Pô Inư - Nưgar, Ninh Thuận.