1. Bối cảnh lịch sử hình thành di tích

Đá Bàn là thung lũng trong lòng rừng núi ở phía Tây Bắc xã Bắc Ninh Hòa, bốn bề có núi đồi bao bọc (núi Hòn Gục, Mẹ Bồng Con, Hòn Chảo, Dốc Dài...).

Tháng 3/1951, Tỉnh ủy Khánh Hòa dời cơ quan về Đá Bàn. Đây là vị trí “dễ phòng thủ, khó tấn công”, giúp cơ quan đầu não của tỉnh thoát khỏi thế bị bao vây cô lập tại căn cứ Hòn Hèo trước đó. Đá Bàn đảm bảo hành lang giao thông kết nối với Liên khu 5 và vùng tự do Phú Yên (qua các tuyến đường Dốc Nón, Dốc Chanh); đồng thời, giải quyết tại chỗ nguồn lương thực, thực phẩm qua phong trào tăng gia sản xuất. Là nơi diễn ra Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa lần thứ II (12/1951) và Đại hội Mừng công bầu chiến sĩ thi đua (6/1953).

Không gian bên ngoài Khu lưu niệm chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn.

2. Quá trình tác chiến và diễn biến chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn

* Vài nét về Tiểu đoàn 59

Tiểu đoàn 59 được thành lập ngày 10/6/1950 tại xã Tam Chánh, huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam (cũ), là đơn vị trực thuộc Trung đoàn 803 của Liên khu 5. Thực hiện chủ trương của Bộ Tư lệnh Liên khu 5, tháng 3/1953, Tiểu đoàn 59 do đồng chí Nguyễn Lựu làm Tiểu đoàn trưởng và đồng chí Phạm Đạo làm Chính trị viên vào chiến trường Bắc Khánh Hòa. Tại căn cứ Đá Bàn thực hiện các nhiệm vụ: Triệt phá hệ thống tháp canh, đồn bốt; tuyên truyền, bảo vệ dân chống lại “kế hoạch ngủ đồn”; hỗ trợ phát triển du kích và huấn luyện bộ đội địa phương, bảo vệ Đá Bàn và con đường huyết mạch nối Khánh Hòa với Phú Yên.

Với mật danh H64, Tiểu đoàn 59 cùng với địa phương thành lập Ban Chỉ huy dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Khánh Hòa. Nhiệm vụ đầu tiên ở chiến trường Bắc Khánh là đánh tháp canh: Đêm 03/4/1953, phối hợp tiêu diệt 2 tháp canh Tân Phong, Nhĩ Sự. Đêm 09/4/1953, tiêu diệt tiếp tháp canh Cầu Lớn trên đường Ninh Hoà đi Hòn Khói. Trận Tân Phong, Nhĩ Sự, Cầu Lớn đã đánh trúng vào chiến thuật tháp canh, chỗ dựa của chính sách bình định chiêu an của địch. Nhân dân nức lòng trước tin chiến thắng:

“Ai về Hòn Khói Ninh Hòa

Thấy Bót Cầu Lớn quân ta diệt rồi”

Thực dân Pháp bắt đầu xây lô cốt nửa chìm nửa nổi dày đặc tại Ninh Hòa, co cụm chiến đấu; đồng thời, củng cố lực lượng lên kế hoạch đánh lên căn cứ, tiêu diệt quân chủ lực của ta, san phẳng Đá Bàn. Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu cùng Ban chỉ huy kháng chiến ở Đá Bàn lên kế hoạch chống càn, dựng lên hàng trăm hầm chông, cạm bẫy, mìn, lựu đạn.

* Chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn

- Từ ngày 18/4/1953, thực dân Pháp huy động một lực lượng lớn hơn 4.000 quân Âu - Phi - Ngụy do Thiếu tướng Le Blanc trực tiếp chỉ huy, có pháo binh và không quân yểm trợ, mở cuộc càn quét lớn vào chiến khu Đá Bàn nhằm tiêu diệt lực lượng chủ lực ta và xóa bỏ căn cứ Tỉnh ủy.

- Tỉnh ủy, Tỉnh đội Khánh Hòa thống nhất với Ban Chỉ huy Tiểu đoàn 59 (chỉ huy gồm các đồng chí Hà Vi Tùng, Nguyễn Lựu, Phạm Đạo): Tránh đánh chính diện với lực lượng mạnh của địch; dùng lực lượng địa phương và du kích dựa vào thế trận chông mìn, cạm bẫy để ngăn chặn, tiêu hao sinh lực địch; Tiểu đoàn 59 tập trung lực lượng chọn vị trí hiểm yếu tổ chức phục kích đánh địch khi chúng rút lui.

- Rạng sáng 19/4/1953: Địch bắt đầu hành quân tiến công vào căn cứ. Ta chủ động chặn đánh bằng chông, mìn, tập kích đêm làm địch tổn thất, hoảng loạn, đến chiều mới mò tới rìa căn cứ.

- Đêm 19/4/1953: Tiểu đoàn 59 (trừ Đại đội 11 ở Hòn Hèo, được tăng cường 1 trung đội thuộc Đại đội 700 địa phương) bí mật luồn qua hẻm Eo Gió, di chuyển ra khu vực Vườn Gòn (Sở Thằng Lô) bố trí trận địa phục kích đón lõng đường rút của địch.

- Ngày 20/4/1953: Địch không dám tiến sâu vào căn cứ, đến 11 giờ trưa bắt đầu ra lệnh rút quân. Từ 13 giờ đến 16 giờ ngày 20/4/1953, toàn bộ đội hình rút lui của địch lọt vào bẫy phục kích tại Vườn Gòn. Quân ta đồng loạt nổ súng, dùng đại liên, cối áp chế, kết hợp mìn và xung phong giáp lá cà tiêu diệt địch.

Kết quả, ta diệt gọn hơn 1 đại đội Âu, Phi của thực dân Pháp, hơn 400 tên địch bị chết và bị thương, thu 1 đại liên, hơn 100 súng các loại cùng các trang thiết bị khác; phía quân ta có 14 chiến sĩ hy sinh và bị thương. Trận chống càn thắng lợi hoàn toàn.

Sau chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn, đầu tháng 5/1953, Ban Chỉ huy Tiểu đoàn 59 cử tổ trinh sát đặc công do đồng chí Trương Công Vọng chỉ huy vào Nam Khánh Hòa (khu vực Diên Khánh) để hướng dẫn, huấn luyện kỹ thuật đặc công cho lực lượng địa phương. Trong đêm 12/5/1953, phối hợp tiêu diệt 3 tháp canh: Phú Nẫm, Phú Cốc, Cầu Thành; sau đó diệt tiếp Am Chúa, Đảnh Thạnh.

Không gian bên trong Khu lưu niệm chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn.

3. Ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm

* Ý nghĩa lịch sử

- Đập tan âm mưu của địch: Bảo vệ an toàn tuyệt đối cho Căn cứ địa Đá Bàn và cơ quan đầu não của Tỉnh ủy Khánh Hòa.

- Khẳng định sự trưởng thành của Bộ đội chủ lực: Chứng minh trình độ tác chiến, nghệ thuật quân sự phát triển vượt bậc của Tiểu đoàn 59 và quân dân Liên khu 5; khẳng định bộ đội ta hoàn toàn đủ sức đánh thắng các đơn vị tinh nhuệ, thiện chiến của quân đội viễn chinh Pháp.

- Tạo bước ngoặt phong trào chiến tranh du kích: Làm sụp đổ hệ thống tháp canh kìm kẹp, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh chính trị, phá dồn dân của Nhân dân Khánh Hòa, góp phần vào thắng lợi chung của chiến trường Liên khu 5 và Đông Xuân 1953 - 1954.

* Bài học kinh nghiệm

Một là, sự chỉ đạo tập trung, thống nhất, xây dựng sự phối hợp chặt chẽ giữa cấp ủy địa phương (Tỉnh ủy Khánh Hòa) và Đảng ủy Quân sự cấp trên (Liên khu 5) trong chỉ đạo tác chiến và xây dựng lực lượng.

Hai là, xây dựng thế trận chiến tranh Nhân dân, kết hợp chặt chẽ giữa 3 thứ quân (chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích); phát huy sức mạnh tổng hợp của con người, địa hình hiểm yếu và thế trận “thiên la địa võng” chông mìn, cạm bẫy.

Ba là, nghệ thuật quân sự độc đáo, sáng tạo, vận dụng linh hoạt bài học “Lấy ít địch nhiều, lấy nhỏ thắng lớn”. Chủ động chuyển hóa thế trận từ phòng ngự/bị động sang tiến công/phục kích bất ngờ. Nắm chắc quy luật rút quân của địch để chọn “quyết chiến điểm” tại Vườn Gòn - Sở Thằng Lô.

Bốn là, mô hình và bản lĩnh của người chỉ huy, đề cao vai trò chỉ huy mưu trí, dũng cảm, quyết đoán của Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu; tính tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên trong chiến đấu.

Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Tấn Tuân trao quyết định của UBND tỉnh bổ sung Khu lưu niệm chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn vào Di tích lịch sử Địa điểm căn cứ cách mạng Đá Bàn.

Ghi nhận những giá trị và tầm vóc lịch sử tại Địa điểm khu lưu niệm chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn, ngày 01/4/2025, UBND tỉnh Khánh Hoà ban hành Quyết định số 854/QĐ-UBND bổ sung điểm di tích vào Di tích lịch sử cấp tỉnh Địa điểm căn cứ cách mạng Đá Bàn (đã được xếp hạng tại quyết định số 282/QĐ-UBND ngày 03/02/2021).

Trần Thị Thanh Loan