Cụm di tích tháp Hòa Lai (còn được gọi là Ba Tháp, tiếng Chăm là Yang Hakral) tọa lạc tại thôn Ba Tháp, xã Thuận Bắc, tỉnh Khánh Hòa. Đây là một trong những quần thể kiến trúc tháp Chăm cổ nhất và đẹp nhất của còn tồn tại đến ngày nay.

Về lịch sử, tháp Hòa Lai được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII – IX, gắn liền với giai đoạn phát triển rực rỡ của vùng đất Panduranga và triều đại của vua Satyavarman (trị vì khoảng 774 - 784). Theo các nghiên cứu minh văn, đây là thời kỳ Hoàn Vương và Hòa Lai là trung tâm của tiểu vùng Panduranga.

Tháp Hòa Lai được Henri Parmentier sử dụng làm tên gọi cho một phong cách nghệ thuật riêng biệt trong lịch sử kiến trúc Champa: Phong cách Hòa Lai - Nghệ thuật hình khối.

Bố cục tổng thể: Nguyên gốc quần thể gồm ba ngôi tháp chính (Tháp Bắc, Tháp Giữa và Tháp Nam) xếp theo trục Bắc - Nam, cùng hướng về phía Đông. Hiện nay, ngôi tháp Giữa đã bị sụp đổ hoàn toàn, chỉ còn lại hai ngôi tháp Nam và tháp Bắc tương đối nguyên vẹn.

Kỹ thuật xây dựng: Theo các nhà khoa học, tháp được xây bằng gạch với kỹ thuật mài chập, sử dụng chất kết dính từ thực vật (dầu rái). Các khối ốp tường vươn cao tạo cảm giác vững chãi và thanh thoát.

Nghệ thuật chạm khắc: Điểm nhấn của phong cách Hòa Lai là các trụ áp tường được chia thành ba phần, trang trí bằng các môtíp hoa lá uốn lượn hình móc nối tiếp nhau rất tinh xảo. Tại các góc tháp có điêu khắc hình chim thần Garuda đang xòe cánh, tượng trưng cho sức mạnh bảo hộ. Các cửa giả được trang trí cầu kỳ với hình ảnh các vị thần, người cưỡi hổ hoặc các môtíp hình học đối xứng.

Theo kết quả khảo cổ học đã phát hiện được bộ Linga - Yoni bằng đá sa thạch vào năm 1989 và 1993. Linga có cấu trúc hai phần (trụ tròn và bát giác) phản ánh tín ngưỡng thờ thần Shiva chiếm ưu thế tuyệt đối tại vùng Panduranga thời bấy giờ.

Di tích Hòa Lai lưu giữ những nguồn tư liệu minh văn trên đá quý giá, đặc biệt là tấm văn bia được tìm thấy năm 2006. Nội dung văn bia ghi năm 778 (niên đại 700 saka), vua Satyavarman đã tạo một linga vị thần Sri Adidevesrara (một tên gọi của Thần Shiva) tại Hòa Lai. Ngoài ra, văn bia còn được khắc bổ sung vào năm 839 dưới thời vua Vikrantavarman để ghi chép về các lễ dâng cúng và bảo tồn di tích.

Điểm đặc biệt quan trọng nữa ở văn bia Hòa Lai được coi là tài liệu minh văn cổ nhất xuất hiện địa danh "Panduranga". Việc xác định địa danh Panduranga trong văn bia cho thấy nơi đây đóng vai trò quan trọng trong giao thương đường biển quốc tế vào thế kỷ VIII - IX.

Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn tìm thấy hàng trăm hiện vật bằng kim loại quý (vàng, bạc) trong hố thiêng dưới nền tháp, bao gồm các lá vàng cắt hình hoa sen, hình động vật (rắn, rùa, voi) và văn tự cổ. Điều đó chứng tỏ tháp Hòa Lai từng là một trung tâm tôn giáo ở Panduranga xưa. 

Tháp Hòa Lai không chỉ là một kiệt tác kiến trúc nghệ thuật mà còn là một "cuốn sử bằng đá" ghi dấu giai đoạn chuyển mình của lịch sử - văn hóa Chăm. Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, di tích kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ tháp Hòa Lai đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016, khẳng định giá trị trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Việc nghiên cứu và bảo tồn tháp Hòa Lai giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về tài năng của những nghệ nhân người Chăm cổ, cũng như sự giao thoa văn hóa Ấn Độ rực rỡ tại vùng đất nắng gió phía Nam tỉnh Khánh Hòa.

Thập Hồng Luyện