Đình Đạo Long tọa lạc tại đường Cao Thắng, phường Phan Rang, tỉnh Khánh Hòa. Đình hình thành gắn liền với quá trình Nam tiến khai hoang lập ấp của lưu dân miền Trung (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên cũ) tại vùng đất Xóm Gò ven sông Mai Nương (sông Dinh) từ năm 1749. Để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng cộng đồng, ngôi đình đầu tiên được xây dựng khang trang vào năm Minh Mạng thứ 5 (1824).

Trải qua nhiều biến thiên thời cuộc, thiên tai lũ lụt tàn phá (đặc biệt là trận lụt lịch sử năm 1964) và từng có thời gian được sử dụng làm trường học, đến năm 2001 ngôi đình được trùng tu, tôn tạo khang trang như ngày nay.

Tổng thể di tích quy hoạch theo dạng chữ Nhị (=) quay hướng Nam, bao gồm các hạng mục chính: Cổng chính, Cột cờ, Án phong, Sân đình, Tòa Chánh bái, Nhà Tiền hiền, Nhà Tây, Nhà Kho và Nhà Bếp. Hạt nhân trung tâm là Tòa Chánh điện chia thành gian Tiền tế và Hậu tẩm liên kết qua Nhà Ghè (hệ thống máng nước). Bộ khung gỗ dựng theo kiểu nhà tứ trụ 3 gian 2 chái truyền thống với vì kèo chạm khắc hoa dây, đầu rồng tinh xảo; kết hợp với nếp Hậu tẩm dạng cổ lầu hai tầng mái đắp nổi Tứ linh, Bát tiên.

Chánh điện được bài trí vô cùng trang nghiêm với Khám thờ Thần chạm nổi đại tự Thần sơn son thếp vàng, bài trí chân đèn đồng cổ, chuông đồng, án thờ Trần Hưng Đạo, bàn thờ Tả ban, Hữu ban, cùng bộ lỗ bộ, các tấm hoành phi... Đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ 04 sắc phong do các vua triều Nguyễn ban tặng cho Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh vào các năm: Tự Đức thứ 33 (1879), Đồng Khánh thứ 2 (1886), Duy Tân thứ 3 (1909) và Khải Định thứ 9 (1924).

Đình Đạo Long là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh cùng các vị Tiền hiền, Hậu hiền có công lập làng và các anh hùng liệt sĩ. Hàng năm, đại lễ lớn nhất tại di tích là Lễ tế Xuân diễn ra vào ngày mùng 6 tháng 2 Âm lịch với các nghi thức tế lễ cổ truyền như tế Thần Thành Hoàng và tế Tiền Hiền nhằm cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, xóm làng thịnh vượng.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc Đình Đạo Long được xếp hạng là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp tỉnh tại Quyết định số 2269/QĐ-UBND, ngày 16 tháng 9 năm 2016, của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ)./.

Đổng Thành Danh