Đình Ninh Quý tọa lạc tại xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa.

Lịch sử hình thành của Đình Ninh Quý gắn liền với quá trình di dân của người dân vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên vào nửa cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Ban đầu, đình chỉ là một ngôi miếu nhỏ được xây bằng gạch ghè ống, vôi, đá. Đến năm 1895, nhờ sự đóng góp công sức, của cải của dân làng dưới sự đứng đầu của ông Trương Văn Vạn, ngôi đình mới thực sự được xây dựng hoàn chỉnh trên khu đất của miếu cũ.

Về thực trạng bảo tồn, trải qua thời gian và chiến tranh, Đình Ninh Quý nhìn chung vẫn bảo tồn được phần lớn các yếu tố nguyên gốc có giá trị. Dân làng đã đóng góp kinh phí tu bổ (năm 1957, 1981) để tế lễ và bảo vệ ngôi đình.

Di tích Đình Ninh Quý

Về tổng thể kiến trúc, Đình Ninh Quý là di tích kiến trúc nghệ thuật được xây dựng trên khu đất bằng phẳng có diện tích 3.002m², bao gồm một quần thể các công trình: Án phong, Chánh Điện, nhà Đông, nhà Tiền Hiền, Miếu Bà cùng các công trình phụ trợ như nhà kho, nhà bếp, nhà phụng cúng. Hạt nhân trung tâm là Chánh Điện (gồm Tiền tế và Chánh tẩm) mang đậm nét kiến trúc nhà "xuyên trính" (nhà rường) với kết cấu vì kèo mộng truyền thống và có một cổ lầu được chia làm hai tầng mái. Nghệ thuật trang trí tại đình được các nghệ nhân xưa thể hiện vô cùng công phu qua các kỹ thuật đắp nổi, chạm khắc và khảm xà cừ tinh xảo, nổi bật với các đề tài như "Lưỡng long tranh châu", "Tứ linh", "Tứ thời", bửu bối và hoa dây.

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh - vị thần bảo hộ của cộng đồng cư dân, cùng các vị Tiền hiền và Ngũ Hành Nương Nương. Hàng năm, đình tổ chức nhiều nghi lễ nông nghiệp và tín ngưỡng cổ truyền, trong đó quan trọng nhất là Lễ Kỳ yên (gồm Tế Xuân vào tháng 3 Âm lịch và Tế Thu vào tháng 9 Âm lịch) với các nghi thức nghinh sắc, tế Thần trang trọng, tưởng nhớ công đức thần linh, cầu mong mưa thuận gió hòa, sự bình an và thịnh vượng. Hiện đình vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá như lỗ bộ, chiêng, trống, hoành phi, câu đối và đặc biệt là 02 sắc Thần được phong dưới triều vua Duy Tân (1911) và Khải Định (1924).

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp (đặc biệt giai đoạn 1945 - 1949), đình không chỉ là chốn tâm linh mà còn là cơ sở hoạt động cách mạng của địa phương, nơi nuôi giấu cán bộ, tổ chức các cuộc họp và tuyên truyền khơi dậy lòng yêu nước.

Ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, văn hóa và nghệ thuật điêu khắc, ngày 26 tháng 09 năm 2003, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 111/2003/QĐ-UB xếp hạng Đình Ninh Quý là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Ngôi đình tiếp tục là điểm tựa tâm linh vững chắc và là niềm tự hào di sản của Nhân dân địa phương./.

Thập Hồng Luyện