Di tích lịch sử cách mạng “Sự kiện thảm sát làng Vạn Phước năm 1946” tọa lạc tại thôn Vạn Phước, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa.

Theo các vị cao niên và tư liệu lịch sử, làng Vạn Phước được hình thành từ năm Bính Tuất (1776). Buổi đầu lập làng, nơi đây mang tên gọi là Vạn Đảo do nằm trên doi đất phù sa trù phú giữa sông Hà Dương và sông Dinh. Đến năm 1802 dưới triều vua Gia Long, làng chính thức được đổi tên thành Vạn Phước.

Trong tiến trình lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, Vạn Phước là cái nôi diễn ra phong trào cách mạng sớm nhất của huyện Ninh Phước (cũ). Tháng 4 năm 1930, Hội Nông dân phản đế được thành lập tại làng dưới sự dẫn dắt của đồng chí Trần Thi; đến sáng ngày 01 tháng 5 năm 1930, lá cờ đỏ búa liềm đầu tiên đã tung bay trên nóc đình làng Vạn Phước để biểu dương sức mạnh cách mạng. Vạn Phước từng là nơi cơ quan Xứ ủy Trung Kỳ chọn làm điểm hoạt động, mở các lớp huấn luyện cán bộ cốt cán cho tỉnh, nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Ninh Phước (năm 1944) do đồng chí Huỳnh Huyên làm Bí thư và là căn cứ che chở, bảo vệ an toàn cho cơ quan Tỉnh ủy, Ủy ban Việt Minh lâm thời tỉnh Ninh Thuận (cũ).

Sự kiện lịch sử bi hùng và đẫm máu nhất tại vùng đất này diễn ra trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp. Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy “Toàn tỉnh nhất tề nổi dậy”, vào lúc 20 giờ đêm ngày 24 tháng 7 năm 1946, đồng chí Cao Đôn Luân đã tập hợp lực lượng vũ trang cùng dân quân du kích long trọng làm lễ xuất quân tại đình làng Vạn Phước, tiến công đồn Hòa Trinh và trừ gian diệt ác tại thôn Văn Lâm, giáng đòn chí mạng vào đầu não chỉ huy của địch và giải phóng chính quyền về tay Nhân dân. Trước thắng lợi vang dội của phong trào cách mạng, nhằm gỡ lại thế bị động và trấn an tinh thần bè lũ tay sai bù nhìn, rạng sáng ngày 27 tháng 7 năm 1946 (nhằm ngày 29 tháng 6 năm Bính Tuất), quân viễn chinh Pháp đã ồ ạt kéo quân bao vây, tấn công bất ngờ vào làng Vạn Phước. Nghe tiếng súng nổ đầu làng, các cụ phụ lão lầm tưởng quân ta chiến thắng trở về nên đã gióng trống, gõ mõ báo tin cho dân làng. Quân giặc lập tức tràn vào xả súng điên cuồng, sát hại các bô lão ngay tại chỗ khiến nhiều cụ hy sinh trong tư thế bàn tay vẫn nắm chặt chiếc dùi trống. Kẻ thù tiếp tục lùng sục khắp làng châm lửa thiêu rụi hơn 30 nóc nhà và giết hại 49 người dân vô tội cùng hàng trăm người khác bị thương. Đây là cuộc tàn sát tập thể đẫm máu và quy mô lớn nhất do thực dân Pháp gây ra tại Ninh Thuận kể từ ngày chúng quay lại xâm lược. Tội ác man rợ của giặc không làm Nhân dân khuất phục mà càng thổi bùng ngọn lửa căm thù, tôi luyện ý chí sắt son của đồng bào làng Vạn Phước kiên cường bám trụ, nuôi giấu cán bộ, tổ chức các phong trào “Hũ gạo nuôi quân”, “Hòm thư bí mật”, đưa con em thoát ly kháng chiến cho đến ngày non sông thống nhất.

Để khắc ghi công ơn và tưởng nhớ vong linh những người đã ngã xuống, hàng năm vào các dịp lễ, tết như Tết Nguyên đán, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 Âm lịch), ngày Giải phóng tỉnh Ninh Thuận (16/4), ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7) và đặc biệt là ngày 29 tháng 6 Âm lịch (ngày diễn ra vụ thảm sát), chính quyền, đoàn thể địa phương và thân nhân đồng bào đều tề tựu tổ chức lễ viếng, dâng hương trang trọng.

Địa điểm diễn ra cuộc thảm sát nằm liền kề bên khuôn viên Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Đình Vạn Phước. Năm 1981, thể theo tâm nguyện của thân nhân và Nhân dân, địa phương đã xây dựng một Nhà tưởng niệm hình lục giác rộng khoảng 30m², bên trong đặt bàn thờ, lư hương cùng Bảng danh sách ghi danh các nạn nhân bị sát hại. Đến năm 2011, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đã đầu tư xây dựng mới công trình Nhà tưởng niệm đồng chí Trần Thi (Đại biểu Quốc hội Khóa I, người con ưu tú và là hạt giống đỏ cách mạng của quê hương Vạn Phước) khang trang ngay cạnh đình làng; đồng thời, di chuyển bàn thờ hương khói và Bảng khắc danh sách các nạn nhân bị thảm sát vào bên trong để tiện việc quản lý, phụng thờ tôn nghiêm.

Nhằm tri ân sự hy sinh to lớn của đồng bào, đồng thời, khẳng định giá trị lịch sử và tinh thần quật cường của Nhân dân Vạn Phước, ngày 28 tháng 12 năm 2020, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 2215/QĐ-UBND, xếp hạng “Sự kiện thảm sát làng Vạn Phước năm 1946” là Di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh. Việc công nhận di tích tạo hành lang pháp lý vững chắc giao cho Ủy ban nhân dân huyện Ninh Phước (nay là xã Ninh Phước) trực tiếp quản lý, bảo vệ, tu bổ và phát huy giá trị di tích theo quy định. Nơi đây là nơi lưu niệm tố cáo tội ác chiến tranh của chủ nghĩa thực dân, là biểu tượng kiên trung bất khuất của Nhân dân Ninh Phước, đóng vai trò như một địa chỉ đỏ thiêng liêng giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" cho các tầng lớp Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay và mai sau./.

Thập Hồng Luyện