Chùa Ông có tên thường gọi khác là Miếu Quan Thánh và có tên tự là Quỳnh Phủ Hội Quán. Di tích tọa lạc tại số 579 đường Thống Nhất, phường Phan Rang, tỉnh Khánh Hòa. Đây là cơ sở tín ngưỡng và nơi sinh hoạt cộng đồng của người Hoa gốc Hải Nam định cư tại địa phương.

Di tích gắn liền với quá trình cộng cư của người Hoa từ khoảng cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX. Ban đầu di tích là một ngôi miếu nhỏ thờ Quan Công được dựng vào thời vua Minh Mạng. Năm 1891 (Tân Mão), cộng đồng người Hoa Hải Nam đã đóng góp xây mở rộng miếu và đặt tên là "Công sở Quỳnh Phủ". Đến năm 1909 (Kỷ Dậu), công trình được trùng tu lớn. Trong giai đoạn 1912 - 1916, các tòa Tiền đường và Đại sảnh đường tiếp tục được xây dựng, tạo nên diện mạo kiến trúc hoàn chỉnh và thống nhất như hiện nay.

Không gian thờ tự bên trong Chùa Ông

Về đặc trưng kiến trúc nghệ thuật, Chùa Ông được xây dựng trên khuôn viên rộng khoảng 1.190 m², với tổng thể kiến trúc mang hình chữ Tam (三) độc đáo. Di tích bao gồm ba tòa nhà chính nằm song song là Tiền đường, Đại sảnh đường và Hậu cung. Các khu vực được nối thông với nhau bởi hệ thống "Nhà Cầu" và các khoảng sân thiên tỉnh (giếng trời) giúp không gian luôn thông thoáng và tràn ngập ánh sáng tự nhiên.

Về kết cấu và trang trí, công trình sử dụng hệ thống cột gỗ lim, căm xe vững chãi với kết cấu kèo xuyên trính đặc trưng. Màu đỏ được chọn làm tông màu chủ đạo, kết hợp với các mảng chạm trổ tinh xảo trên các khám thờ, hoành phi, liễn đối. Các đề tài trang trí tiêu biểu gồm: "Lưỡng long tranh châu", "Tứ linh", cùng các tích truyện về Khổng Tử và Lão Tử.

Vị thần chính được thờ tại Hậu cung là Quan Thánh Đế Quân hay còn gọi là Quan Công, bên cạnh đó còn có các vị Châu Xương và Quan Bình. Đặc biệt, di tích còn phối thờ Thiên Y A Na (Diễn Phi Chúa Ngọc), một biểu tượng tín ngưỡng của người Chăm và người Kinh địa phương, cho thấy sự tiếp biến văn hóa sâu sắc giữa các cộng đồng dân tộc nơi đây.

Hiện nay, Chùa Ông còn lưu giữ 04 đạo sắc phong quý báu của các triều vua Nguyễn: 02 sắc phong thời vua Thiệu Trị (1846), 01 sắc phong thời vua Tự Đức (1880) và 01 sắc phong thời vua Đồng Khánh (1887). Ngoài ra, hệ thống 20 bức hoành phi và các cặp liễn đối chữ Hán tại đây là những hiện vật có giá trị lịch sử và văn hóa.

Chùa Ông không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn là một "bảo tàng" sống động lưu giữ các giá trị kiến trúc, nghệ thuật chạm khắc và thư pháp đặc thù của người Hải Nam tại địa phương.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và văn hóa, Chùa Ông đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 1252/QĐ-BVHTTDL ngày 14 tháng 4 năm 2011./.

Thập Hồng Luyện