Di tích Đề Pô xe lửa Tháp Chàm (nay thường gọi là Xưởng bảo dưỡng đầu máy, toa xe Tháp Chàm) tọa lạc tại phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa, nằm đối diện với đồi Trầu - nơi có tháp thiêng Pô Klong Garai.
Nằm ở vị trí chiến lược ngã ba Quốc lộ 1A và Quốc lộ 27, Đề Pô là đầu mối giao thông hỏa xa trọng yếu kết nối Bắc - Nam và vùng Tây Nguyên. Trong thời kỳ thuộc địa, đây là nơi tập trung đông đảo đội ngũ công nhân bị thực dân Pháp áp bức, bóc lột nặng nề, từ đó sớm hình thành tinh thần đấu tranh chống thực dân Pháp và giác ngộ cách mạng sâu sắc. Năm 1929, đồng chí Trần Đình Giáp (đảng viên Tân Việt) cùng đồng chí Phạm Duy Tảo đã xây dựng Chi bộ Tân Việt Đề Pô Tháp Chàm do Trần Đình Giáp làm Bí thư; đồng thời, mở rộng cơ sở cách mạng ra nhiều địa bàn trong tỉnh như Vạn Phước, Đắc Nhơn, các sở muối Phương Cựu, Cà Ná.... Tháng 4/1929, chi bộ gia nhập tổ chức liên tỉnh "Ngũ trang"; đến năm 1930, phần lớn đảng viên chuyển sang Đảng Cộng sản Việt Nam, trực tiếp đưa phong trào công nhân hỏa xa dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng.
Sự kiện lịch sử nổi bật nhất tại di tích diễn ra vào sáng ngày Quốc tế Lao động 01/5/1930. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí Trần Đình Giáp và Phạm Duy Tảo, công nhân Đề Pô đã tổ chức cuộc mít tinh biểu dương lực lượng rầm rộ, giăng băng rôn, dán khẩu hiệu và dũng cảm trao bản yêu sách đầu tiên đòi tăng lương, giảm giờ làm, ngày làm 8 giờ, bỏ cúp phạt, trợ cấp ốm đau... buộc viên quản đốc người Pháp phải nhượng bộ chấp thuận. Đêm 19 rạng sáng 20/10/1930, nhằm ủng hộ phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, Chi bộ Đề Pô bí mật treo lá cờ đỏ búa liềm kiêu hãnh tung bay trên đỉnh tháp nước Đề Pô, thổi bùng ngọn lửa đấu tranh cách mạng khắp toàn tỉnh. Đề Pô Tháp Chàm chính là cái nôi ra đời của Chi bộ Đảng đầu tiên ở Ninh Thuận (cũ), đóng vai trò bản lề chuyển phong trào công nhân từ tự phát sang tự giác.
Về tổng thể không gian, di tích Đề Pô xe lửa Tháp Chàm được xây dựng từ năm 1903 trên một khuôn viên rộng rãi, thoáng mát nhiều cây xanh. Khu xưởng chính có diện tích 72,8m x 22,8m, xây bằng gạch, xi măng, mái lợp tôn với hai đầu hồi hình cánh cung thanh thoát, bên trong là hệ khung vì kèo sắt gồm 26 cột trụ kiên cố đỡ lấy nhà xưởng và 3 tuyến đường ray xuyên suốt từ Nam sang Bắc. Dọc hai bên nhà xưởng là các dãy phòng phụ trợ đối xứng; trong đó, căn phòng kho thứ 2 (diện tích 12,2m x 5,2m) nằm ở phía Đông Bắc chính là nơi diễn ra sự kiện bí mật thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên năm 1929. Cách nhà xưởng khoảng 400m về phía Nam là công trình tháp nước đôi (bồn nước tròn chân xây đá chẻ) - nơi ghi dấu sự kiện lịch sử cờ búa liềm tung bay trong cao trào cách mạng 1930. Tại di tích hiện vẫn lưu giữ 03 bàn gỗ là nơi họp bàn, in ấn tài liệu bí mật của các chiến sĩ cách mạng tiền bối.
Sau ngày thống nhất đất nước, Đề Pô vẫn tiếp tục được sử dụng làm cơ sở xưởng sửa chữa đầu máy toa xe, nhiều kết cấu căn phòng số 2 đã bị hoán đổi công năng và bám dính dầu mỡ công nghiệp. Cơ quan chuyên môn đã kiến nghị khoanh vùng, phục dựng nguyên trạng căn phòng thành lập Chi bộ, gắn biển di tích lưu niệm sự kiện và không sử dụng sản xuất cơ khí.
Ghi nhận những giá trị lịch sử cách mạng đặc biệt to lớn, ngày 26/9/2003, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 111/2003/QĐ-UB, xếp hạng Đề Pô xe lửa Tháp Chàm là Di tích Lịch sử Cách mạng cấp tỉnh. Di tích mãi là bằng chứng hào hùng về tinh thần quật khởi của giai cấp công nhân đường sắt và Nhân dân Ninh Thuận (cũ), là địa chỉ đỏ thiêng liêng giáo dục truyền thống cách mạng vẻ vang cho các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau./.
Thành Thị Hồng Cẩm
