Núi Cà Đú tọa lạc tại phường Ninh Chử, tỉnh Khánh Hòa, cách phường Phan Rang 4km về hướng Bắc.
Về đặc điểm địa hình, đây là ngọn núi đá độc lập, hiểm trở bậc nhất vùng đồng bằng Phan Rang với độ cao khoảng 319m so với mực nước biển, diện tích chừng 3 km²; phía Bắc giáp Đầm Nại, phía Tây giáp Quốc lộ 1A và phía Nam giáp tuyến đường nối Ninh Chữ với Quốc lộ 1A. Địa thế núi có thảm thực vật cằn cỗi nhưng lòng núi lại sở hữu hệ thống hang động tự nhiên hết sức phong phú, lòng hang sâu và nhiều ngõ ngách ăn thông hiểm hóc. Từ phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX, nghĩa quân đã sớm chọn nơi đây làm căn cứ chống thực dân Pháp.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Núi Cà Đú trở thành “căn cứ lòng dân” kiên trung, bất khả xâm phạm ngay giữa vòng vây kìm kẹp của kẻ thù. Từ giữa năm 1948, các cơ quan kháng chiến và thị đội Phan Rang lần lượt chuyển lên núi lập căn cứ mật. Nơi đây là bàn đạp chiến lược để các đội biệt động, trinh sát, cán bộ vùng đêm đêm thâm nhập vào các thôn lân cận (Dư Khánh, Hộ Diêm, Ninh Chữ...) nhằm trừ gian diệt ác, gây dựng cơ sở quần chúng và bẻ gãy hàng loạt đợt càn quét, tập kích lớn của quân Pháp (điển hình như trận đánh trả ngày sinh nhật Bác 19/5/1949, trận tập kích ngày Quốc khánh 2/9/1949, trận bẻ gãy đợt càn ngày 18/9/1949 của Tiểu đoàn 89, các trận phục kích của Đại đội 210 đầu năm 1950).
Bước sang kháng chiến chống Mỹ, Núi Cà Đú tiếp tục là nơi đóng quân của cơ quan Vùng ủy Vùng 5 (năm 1955). Giai đoạn 1965 - 1969, dù bị đồn bốt địch phong tỏa và lính Nam Triều Tiên chốt chặn ở chân núi, các lực lượng vũ trang tại căn cứ vẫn kiên cường bám trụ, liên tục tổ chức đánh phá tuyến đường ống dẫn dầu từ Cảng Ninh Chữ đi sân bay Thành Sơn và phối hợp với đặc công H14 tập kích cảng biển. Đặc biệt, trong những ngày tháng 4/1975 lịch sử, căn cứ Cà Đú là điểm tập kết của đơn vị 311 cùng lực lượng vũ trang địa phương xuất kích đánh chiếm thị xã, bắt liên lạc với quân chủ lực tiến vào giải phóng hoàn toàn tỉnh Ninh Thuận ngày 16/4/1975.
Gắn liền với các sự kiện lịch sử hào hùng là hệ thống các hang đá tiêu biểu trên núi: hang Hốc Ron ở hướng Tây Bắc (chứa được một trung đội, nơi tập kết cán bộ thoát ly); hang Cây Xay ở hướng Đông Nam (được dùng làm "cơ quan Mật" của thị xã Phan Rang - Tháp Chàm, hiện vách đá vẫn còn lưu vết tích dòng chữ); hang Hòn Nhọn, hang Đá Bắn, hang Bà Giá cùng hang Đá Dù ở hướng Đông Bắc (nơi có phiến đá rộng 3 - 4 m², thường tổ chức mít tinh, sinh hoạt văn hóa văn nghệ). Mặc dù điều kiện tự nhiên trên núi không thể tự túc lương thực và nguồn nước, song nhờ tấm lòng chở che, tiếp tế kiên trung bằng đường thủy qua Đầm Nại và đường bộ của Nhân dân quanh vùng (đặc biệt là thôn Dư Khánh), căn cứ đã đứng vững kiên cường suốt 30 năm chiến tranh giải phóng đất nước. Bên cạnh giá trị lịch sử, đỉnh Cà Đú còn sở hữu phong cảnh kỳ vĩ, bao quát toàn cảnh vịnh biển Ninh Chữ, thắng cảnh Đầm Nại, Đầm Vua và di tích núi Đá Chồng.
Khẳng định giá trị to lớn về truyền thống đấu tranh cách mạng bất khuất của quân và dân địa phương, ngày 16 tháng 04 năm 1999, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 1170/1999/QĐ đăng ký xếp hạng Núi Cà Đú là Di tích Lịch sử cách mạng cấp tỉnh. Nơi đây mãi là địa chỉ đỏ thiêng liêng, biểu tượng cho sức mạnh của chiến tranh Nhân dân và khối đại đoàn kết quân - dân, phục vụ công tác giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.
Thành Thị Hồng Cẩm
