Đình Đài Sơn (tên chữ Hán là Đài Sơn Đình, tiền thân là Đình Đoài Sơn) tọa lạc tại phường Phan Rang, tỉnh Khánh Hòa. Lịch sử hình thành của Đình Đài Sơn gắn liền với hành trình khai hoang lập ấp của lưu dân đất Quảng Ngãi vào năm Gia Long thứ 5 (1806). Ban đầu, cư dân dựng một ngôi miếu nhỏ thờ Ngũ Hành thuộc Đình Văn Sơn. Đến năm Tự Đức thứ 33 (1880), do dân cư đông đúc, cộng đồng đã tách miếu ra để thành lập Đình Đoài Sơn phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh. Đến năm 1956, đình chính thức đổi tên thành Đình Đài Sơn.

Về tổng thể kiến trúc, Đình Đài Sơn là một quần thể công trình truyền thống được xây dựng đăng đối, hài hòa. Ngoài cùng là Nghi môn dạng tứ trụ uy nghi với mái lợp ngói và đắp nổi các họa tiết rồng, phượng, lân. Bước qua cột cờ là bức Án phong (bình phong) kiểu cuốn thư có niên đại hơn 150 năm, chạm khắc đề tài Hổ, Phượng múa cùng Tứ linh. Hạt nhân trung tâm là Chánh điện gồm: Tiền tế (Đại bái), Hậu chánh (Nội tẩm) và Nhà Ghè kết nối ở giữa. Chánh điện nổi bật với kết cấu khung gỗ tứ trụ chắc chắn, hệ thống vì kèo khuyết chạm khắc đầu rồng tinh xảo cùng thiết kế cổ lầu hai tầng mái trên nếp Hậu chánh. Bên cạnh Chánh điện là Nhà Tiền hiền (3 gian 2 chái) thờ các vị tiền bối khai khẩn, Miếu thờ ông Hổ cùng các công trình phụ trợ như Nhà Khách, Nhà Kho và Nhà Bếp.

Quang cảnh bên ngoài Đình Đài Sơn

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, Ngũ Hành Nương Nương và các vị Tiền hiền, Hậu hiền. Hàng năm, bên cạnh các kỳ cúng rằm, tết Nguyên tiêu, Vu lan, đại lễ quan trọng nhất tại đình là Lễ tế Xuân diễn ra vào tháng 2 Âm lịch với đầy đủ các nghi thức tế Thần cổ truyền nhằm tạ ơn thần linh, cầu mong quốc thái dân an, xóm làng thịnh vượng.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, còn là cơ sở hành chính cách mạng lâm thời, nơi nuôi giấu nhiều cán bộ cách mạng, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp giải phóng quê hương.

Dù trải qua hơn một thế kỷ với nhiều đợt trùng tu, gia cố, Đình Đài Sơn vẫn bảo tồn được nguyên vẹn các yếu tố gốc quý giá của kiến trúc đình làng Nam Trung Bộ. Ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật điêu khắc, ngày 26 tháng 10 năm 2023, UBND tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 1436/QĐ-UBND xếp hạng Đình Đài Sơn là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Ngôi đình tiếp tục là điểm tựa tâm linh vững chắc và là niềm tự hào di sản văn hóa truyền thống của Nhân dân địa phương./.

Đổng Thành Danh