Đình Hoài Nhơn tọa lạc tại thôn Hoài Nhơn, xã Phước Hậu, tỉnh Khánh Hòa.

Lịch sử hình thành đình gắn liền với công cuộc khai hoang lập ấp của các bậc tiền nhân gốc Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên vào năm Canh Ngọ (1810) dưới triều vua Gia Long thứ 9. Ban đầu, cư dân cùng tham gia thờ phụng tại đình Đắc Nhơn; đến năm 1890, khi làng ấp đã định hình ổn định và thành lập thôn Cà Na (thôn Hoài Nhơn ngày nay), các vị tiền bối đã thống nhất chuyển đình về xây dựng tại đầu làng. Đến năm 1968, Đình Hoài Nhơn mới chính thức được tái thiết hoàn chỉnh theo đúng thức kiến trúc cổ truyền.

Về thực trạng bảo tồn, dù trải qua chiến tranh và thiên tai làm một số công trình phụ trợ xuống cấp, song Chánh điện và nhà Tiền hiền của Đình Hoài Nhơn vẫn gìn giữ được cơ bản các yếu tố kiến trúc gốc. Di tích đã được Nhân dân địa phương chung tay đóng góp tu bổ nhiều đợt (năm 2009 lát gạch men, đổ bê tông sân đình; năm 2010 xây mới Tam quan, Án phong, Miếu Hổ).

Di tích Đình Hoài Nhơn

Về tổng thể kiến trúc, Đình Hoài Nhơn (tên chữ Hán Nôm: Hoài Nhơn Đình 懷仁亭) được quy hoạch trang nghiêm trên khuôn viên đất rộng 1.592 m², quay mặt về hướng Nam nhìn ra dãy núi Chà Bang hùng vĩ. Ngoài cùng là Nghi môn bề thế dạng tứ trụ cao 8m với hai tầng bốn mái lợp ngói, tiếp nối là Cột cờ và Án phong kiểu cuốn thư đắp nổi đề tài con Lân cõng chiếu thư cùng hình tượng Cá chép hóa rồng. Hạt nhân trung tâm là Chánh điện gồm hai phần liên hoàn: Tiền tế (Đại bái) và Hậu chánh (Nội tẩm) được nối với nhau qua nhà Ghè. Kiến trúc Chánh điện mang đặc trưng kiểu nhà tứ trụ với hệ khung sườn bằng gỗ, kết cấu vì kèo mộng kiểu "cánh dơi", bờ nóc đắp nổi tinh xảo đề tài "Lưỡng long tranh châu", đầu đao gắn rồng cách điệu từ dải vân mây. Bao quanh là các công trình kiến trúc tín ngưỡng dân gian được bố trí hài hòa: Nhà Tiền hiền, Miếu thờ Âm linh, Miếu thờ Ngũ hành, Miếu thờ thần Hổ cùng các hạng mục phụ trợ như nhà Kho, nhà Bếp và nhà xe rồng.

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ thần bảo hộ Lạc Phiên Dương cùng các bậc Tiền hiền khai canh, Hậu hiền khai cư. Theo các vị hương thân phụ lão, đình từng được các vua triều Nguyễn ban sắc phong dưới thời vua Duy Tân thứ 5 (1911) và Khải Định thứ 9 (1924) đến nay không còn. Hàng năm, đại lễ quan trọng nhất tại đình là Lễ tế Xuân diễn ra vào ngày 16 - 17 tháng 2 Âm lịch  với đầy đủ các nghi thức cổ truyền: Củ soát tế vật, khởi chinh cổ, dâng hương, ba tuần rượu tế Thần và đọc văn chúc nhằm tạ ơn thần linh, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ngôi đình là một địa điểm hoạt động cách mạng kiên trung, nơi thường xuyên tổ chức hội họp và che chở, nuôi giấu an toàn nhiều cán bộ lãnh đạo từ xa về công tác. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi đình từng bị địch tàn phá nghiêm trọng, người dân đã kịp thời cất giấu các tài liệu, hiện vật và đồ tự khí quý báu.

Ghi nhận những giá trị lịch sử - văn hóa của di tích ngày 06 tháng 01 năm 2025, Đình Hoài Nhơn được UBND tỉnh Ninh Thuận (cũ) xếp hạng là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp tỉnh. Ngôi đình là điểm tựa văn hóa tâm linh vững chắc và là niềm tự hào di sản của Nhân dân địa phương./.

Thập Hồng Luyện