Đình Lạc Nghiệp tọa lạc tại thôn Lạc Nghiệp, xã Cà Ná, tỉnh Khánh Hòa, cách Phan Rang khoảng 35 km về hướng Nam.

Lịch sử hình thành đình gắn liền với công cuộc khai khẩn vùng đất duyên hải phía Nam của cư dân các vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên vào khoảng cuối thế kỷ XVIII. Đến đầu thế kỷ XIX, các bậc tiền bối đã cùng nhau xây dựng ngôi đình làng sơ khai bằng tre, gỗ, vách trét đất, mái tranh để làm nơi phụng thờ thần linh. Trải qua thời gian và chiến tranh, ngôi đình từng chịu nhiều hư hại (năm 1946, quân viễn chinh Pháp đổ bộ vào làng đã đập phá trống và đốt cháy nhiều sắc phong). Dân làng đã nhiều lần chung tay trùng tu, tôn tạo (xây vách đá san hô năm 1847, dựng lại nhà Đông năm 1996, tái thiết nhà Tiền hiền và nhà Võ ca năm 1999, đại trùng tu Chánh điện năm 2003) nên di tích ngày càng khang trang, bề thế.

Về tổng thể kiến trúc, Đình Lạc Nghiệp được quy hoạch hài hòa theo thuật phong thủy trên một gò đất cao "tụ thủy" nhìn về hướng Nam, phía trước có con lạch nước tự nhiên ôm lấy mặt tiền và thông ra cửa biển. Mặt bằng tổng thể liên kết tạo thành hình chữ “Đinh” (丁) với tường thành bao quanh, gồm các hạng mục liên hoàn: Nghi môn, Án phong (đắp nổi hình Hổ), nhà Võ ca (có sân khấu diễn tuồng cổ), Chánh điện (Chánh tẩm), nhà Đông, nhà Tiền hiền và miếu Thanh minh.

Hạt nhân trung tâm là Chánh điện ghép bởi hai nếp nhà tứ trụ (Tiền tế/Ngoại tẩm và Nội tẩm) liên kết với nhau qua bộ phận ghè chắc chắn. Hệ khung sườn bằng gỗ quý với kết cấu vì kèo mộng kiểu "vỏ đậu", trính phình ở giữa, trồng dáng quả bầu đặt trên bệ hoa sen, bộ mái dốc lợp ngói âm dương có cổ lầu thông thoáng. Nghệ thuật điêu khắc gỗ và đắp nổi tại đình đạt trình độ thẩm mỹ cao qua các đồ án "Lưỡng long tranh châu", rồng uốn lượn, phượng bay trong mây, hệ thống cửa bức bàn chạm nổi "Tứ linh", hoa dây, cùng các hương án, khám thờ sơn son thếp vàng tinh xảo.

Đình Lạc Nghiệp thờ ba vị thần chính: Thần Thành Hoàng Bổn Xứ, Bạch Mã Thái Giám và Cố Hỷ Phu Nhân (nữ tướng thời Tây Sơn hy sinh tại Cà Ná được rước về đình thờ sau khi miếu bị giặc Pháp đốt phá năm 1946). Đình hiện còn lưu giữ 05 sắc phong của bốn đời vua triều Nguyễn phong tặng cho Cố Hỷ Phu Nhân, cùng nhiều đồ tự khí cổ như chuông đồng, chiêng, trống, lọng thờ, kiệu và 02 bộ lỗ bộ uy nghiêm.

Hàng năm, đình Lạc Nghiệp tổ chức Lễ tế Xuân (Kỳ yên) vào ngày 16 tháng 2 Âm lịch (định kỳ ba năm một lần có tổ chức hát bội, hát tuồng) với các nghi thức nghinh sắc, tế Tiền hiền, tế Thần Thành Hoàng và ẩm phước nghiêm cẩn nhằm cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa màng bội thu.

Ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, ngày 19 tháng 5 năm 2005, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 185/QĐ-UB xếp hạng Đình Lạc Nghiệp là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh./.

Thành Thị Hồng Cẩm