Đình Long Bình tọa lạc tại thôn Long Bình, xã Phước Dinh, tỉnh Khánh Hòa.

Lịch sử hình thành đình gắn liền với công cuộc khai hoang lập ấp của các bậc tiền nhân từ các vùng Phú Yên, Quảng Ngãi, Bình Định vào năm Gia Long thứ 5 (1806). Ban đầu, cư dân dựng Miếu Ngũ Hành tại ấp Bầu. Đến năm Tự Đức thứ 33 (1880), khi dân làng đã đông đúc, các vị tiền bối đã xây dựng ngôi đình sơ khai bằng tre lá, mái tranh để thờ Thần Thành Hoàng. Năm 1939, đình được xây dựng lại kiên cố bằng đá, gạch, vữa vôi trộn mật mía và lợp ngói âm dương. Đến năm 1974, để thuận tiện cho việc trông coi và cúng tế, đình được di dời về vị trí trung tâm làng như hiện nay nhưng vẫn giữ nguyên lối kiến trúc truyền thống.

Về thực trạng bảo tồn, qua nhiều giai đoạn tu bổ, tôn tạo (năm 1980, 2003, 2005, 2016, 2024), các hạng mục cốt lõi như Chánh điện, nhà Tiền hiền, Miếu Bà và Án phong vẫn bảo lưu được dáng vẻ kiến trúc nguyên bản.

Về tổng thể kiến trúc, Đình Long Bình (tên chữ Hán Nôm: Long Bình Đình 隆平亭) được quy hoạch đăng đối trên khuôn viên đất bằng phẳng rộng 1.636 m², cửa chính quay về hướng Nam nhìn ra đầm sen và dãy núi phía xa. Quần thể di tích bao gồm các hạng mục liên hoàn: Nghi môn, 2 Cột cờ, 2 Án phong, sân đình, Chánh điện, nhà Tiền hiền, Miếu Bà, Miếu Sơn quân, Miếu Ngũ Tiên nương, nhà Khách, nhà Kho và nhà Bếp. Hạt nhân trung tâm là Chánh điện, được ghép lại bởi hai ngôi nhà bát trụ (Tiền tế/Đại bái và Hậu chánh/Nội tẩm) nối liền nhau qua nhà Ghè. Hệ khung sườn Chánh điện bằng gỗ với kết cấu vì kèo mộng kiểu "cánh dơi", bộ phận trính, trổng chạm đầu rồng tinh xảo. Bờ nóc đắp nổi biểu tượng "Lưỡng long tranh châu", đầu đao uốn lượn gắn dải vân mây. Di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá như khám thờ chạm tứ linh, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng, các hàng lỗ bộ, chiêng, trống và chuông đồng.

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh cùng các vị Tiền hiền khai canh, Ngũ Hành Nương Nương và Cố Hỷ phu nhân. Theo các bô lão, đình từng được các triều vua Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân và Khải Định ban sắc phong nhưng đến nay không còn. Hàng năm, bên cạnh các dịp tuần tiết, đại lễ lớn nhất tại đình là Lễ tế Xuân diễn ra vào ngày 16 và 17 tháng 2 Âm lịch với đầy đủ các nghi thức cổ truyền: Củ soát tế vật, dâng hương, ba tuần rượu tế Thần, độc chúc, ẩm phước nhằm tưởng nhớ công đức thần linh và tiền nhân, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Đình Long Bình là địa điểm hoạt động cách mạng nơi thường xuyên diễn ra các cuộc họp bí mật và nuôi giấu nhiều đồng chí cán bộ lãnh đạo cách mạng.

Ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, ngày 25 tháng 04 năm 2024, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 470/QĐ-UBND xếp hạng Đình Long Bình là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Việc xếp hạng là cơ sở pháp lý quan trọng để các cấp chính quyền và Nhân dân địa phương tiếp tục bảo vệ, tôn tạo; đồng thời, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống, giáo dục đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.

Thập Hồng Luyện