Đình Nhơn Hội tọa lạc tại phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa, cách quốc lộ 27 về phía Tây khoảng 7km.
Lịch sử hình thành đình gắn liền với công cuộc di dân của người dân các vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên vào thế kỷ XVIII để khai khẩn lập ấp Cư Nhơn (thuộc tổng Đắc Nhơn). Ban đầu, ông Nguyễn Đăng Khoa cùng các bậc tiền nhân đã khởi xướng dựng một ngôi miếu nhỏ khoảng 30m² bằng đá, vôi, ống ghè bên bờ sông Dinh để thờ Ngũ Hành. Đến năm 1927, khi dân cư đông đúc, các ông Trần Thiều và Trần Thiện đứng đơn xin triều đình nhà Nguyễn cho tách ấp lập thành làng Nhơn Hội. Ngay sau đó, toàn thể dân làng dưới sự vận động của ông Lê Sở đã đồng lòng di dời ngôi miếu cổ về vị trí trung tâm làng như hiện nay, tôn tạo thành ngôi đình hoàn chỉnh và chuyển sang chức năng phụng thờ chính là Thần Thành Hoàng.
Trải qua thời gian, đình xuống cấp và được người dân tu bổ vào các năm: 1927, 1964, 2005. Trong quá trình tu bổ cơ bản vẫn giữ được yếu tố nguyên gốc của đình.
Về tổng thể kiến trúc, Đình Nhơn Hội được tọa lạc trên thế đất “mu rùa” (mai rùa) bằng phẳng với 5.000m² bên bờ sông Dinh; bao gồm: Nghi môn, Án phong, Chánh điện, Miếu thờ Thần Nông, nhà Tiền hiền, nhà trù (nhà bếp), nhà kho và nhà phụng cúng.
Chánh điện là hạt nhân trung tâm mang giá trị kiến trúc nghệ thuật đặc sắc, gồm hai nếp nhà Tứ trụ (Tiền tế/Tiền bái và Hậu tẩm) ghép nối tiếp nhau tạo nên bộ mái hai lớp có cổ lầu. Bộ khung sườn làm bằng gỗ quý với kết cấu vì kèo mộng kiểu “xuyên trính”, cây trính uốn vồng hình vỏ đậu, cây trỗng tạo hình búp mang triết lý âm dương hòa hợp. Hệ thống bờ nóc và đầu đao đắp nổi tinh xảo đề tài “Lưỡng long tranh châu”, dải hoa dây và tích “Bát tiên”. Bên trong nội thất Chánh điện được bài trí lộng lẫy với cột cái vẽ hình “long trụ”, các bức hoành phi, liễn đối, hương án nội - ngoại chạm lộng và khảm xà cừ đề tài hoa lá, chim muông đạt giá trị thẩm mỹ cao. Đình còn lưu giữ trọn vẹn nhiều hiện vật cổ quý giá như các bộ tam sự, ngũ sự, khám thờ, xe rồng, chuông, chiêng, trống, mõ và 02 bộ lỗ bộ uy nghiêm.
Đình Nhơn Hội thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh cùng các vị Quốc tổ Hùng Vương và Ngũ Hành Nương Nương, Tiền hiền khai khẩn, Âm linh. Hàng năm, đình diễn ra hai kỳ lễ hội chính gọi chung là Lễ Kỳ Yên: Lễ tế Xuân vào tháng 2 hoặc tháng 3 Âm lịch (tổ chức đại lễ cầu một năm mùa màng thuận hòa, làm ăn may mắn) và Lễ tế Thu vào tháng 8 Âm lịch (lễ tạ ơn Thần). Các nghi lễ tế tự được cử hành theo lệ cổ truyền: Nghinh sắc, phụng sắc, củ soát tế vật, dâng hương, ba tuần rượu sơ - á - chung hiến, đọc văn chúc và ẩm phước.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1953), Đình Nhơn Hội là cơ sở cách mạng của Ban Hội đồng cách mạng lâm thời địa phương, nơi diễn ra các cuộc họp mật, mít tinh tuyên truyền đường lối kháng chiến và khơi dậy lòng yêu nước trong quần chúng Nhân dân. Năm 1949, thực dân Pháp từng đột nhập vào đình đốt phá tài liệu và đồ thờ tự, song hệ thống kiến trúc cổ cốt lõi vẫn được Nhân dân kiên cường bảo vệ, lưu giữ được đến ngày nay.
Ghi nhận những giá trị của di tích đình Nhơn Hội, ngày 19/5/2005, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 185/QĐ-UB xếp hạng Đình Nhơn Hội là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Ngôi đình là một di sản văn hóa quý báu, điểm tựa tâm linh gắn kết bền chặt khối đại đoàn kết Nhân dân tại địa phương./.
Thành Thị Hồng Cẩm
