Đình Tây Giang tọa lạc tại Tổ dân phố 11, phường Đông Hải, tỉnh Khánh Hòa. Nằm ở khu vực ven biển phía Tây của làng, di tích có vị trí giao thông thuận tiện và kết nối với trung tâm đô thị, thuận lợi cho Nhân dân và du khách đến tham quan, chiêm bái.

Đình Tây Giang gắn liền với quá trình khai phá, lập nghiệp của cư dân từ vùng Bình Định, Phú Yên di cư vào vùng đất này từ thế kỷ XVII. Dù thời điểm xây dựng ban đầu không còn dấu tích chính xác, nhưng dấu mốc niên đại cổ nhất còn ghi lại tại đình là dòng lạc khoản năm Giáp Ngọ (1834) trên đôi câu đối ở tòa Chánh điện, khẳng định công trình đã hoàn thành từ nửa đầu thế kỷ XIX.

Di tích đình Tây Giang

Về quy mô kiến trúc, đình Tây Giang được xây dựng trong khuôn viên rộng 1.680m² với các đơn nguyên kiến trúc gỗ truyền thống, gồm: Án phong (xây dạng tứ trụ bằng đá san hô đắp nổi chim phụng, hà mã, rồng tranh châu), Đại đình (Tiền tế và Chính điện), nhà Đông, nhà Tây, nhà Hội, nhà Tiền hiền, hai nhà Trù (bếp) và hai nhà Kho. Tòa Địa đình có kết cấu nhà tứ trụ vì kèo xuyên trính đặc trưng, mái lợp ngói âm dương với bờ nóc Chính điện trang trí dải hoa dây ôm quả cầu thủy tinh, còn nóc Tiền tế đắp cặp rồng tranh châu sống động. Nội thất di tích lưu giữ nhiều hiện vật khảm xà cừ tinh xảo, hoành phi, bài vị, bộ lỗ bộ, các tấm bình phong, chiêng, trống và các mảng chạm khắc gỗ nghệ thuật với trình độ chạm nổi, chạm lộng.

Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, Đại Càn Quốc gia Nam Hải, Tứ vị Thánh Nương, Thiên Y A Na, Ngũ Hành, Tiền hiền, Hậu hiền, các liệt sĩ Cần Vương chống Pháp. Đình còn lưu giữ 5 sắc phong do các triều vua Nguyễn ban tặng (triều Tự Đức, Đồng Khánh, Khải Định). Hàng năm, tại di tích diễn ra Lễ tế Thu tạ ơn thần linh, cầu mong quốc thái dân an, vừa là dịp sinh hoạt văn hóa tinh thần thắt chặt tình đoàn kết xóm làng.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đình Tây Giang còn là căn cứ hoạt động quan trọng của Mặt trận Việt Minh, nơi họp hành, trú ẩn và cất giấu vũ khí an toàn cho các chiến sĩ cách mạng.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 185/2005/QĐ-UB, ngày 19/5/2025, xếp hạng Đình Tây Giang là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Di tích là bằng chứng sống động minh chứng cho lịch sử tụ cư, lập làng và là di sản văn hóa quý giá của người dân địa phương./.

Đổng Thành Danh