Đình Trường Sanh tọa lạc tại thôn Trường Sanh, xã Phước Hậu, tỉnh Khánh Hòa.
Lịch sử hình thành của Đình Trường Sanh gắn liền với công cuộc khai khẩn vùng đất của cư dân các vùng Bình Định, Quảng Nam, Quảng Ngãi vào cuối thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XVIII. Ban đầu, cư dân lập làng Vườn Lẽ và dựng ngôi đình sơ khai để thờ phụng thần linh. Sau hai lần chuyển dời địa bàn sinh sống do thiên tai, ngập lụt (từ Vườn Lẽ qua Càn Khôn, rồi đến thôn Trường Sanh ngày nay), đến năm 1954, dân làng mới chính thức tháo dỡ ngôi đình cũ ở Vườn Lẽ và thỉnh về dựng lại hoàn chỉnh trên vị trí hiện tại.
Trải qua khói lửa chiến tranh và biến động lịch sử, nhiều công trình phụ (nhà Đông, nhà Tây, nhà Tiền hiền) bị tàn phá và mất mát hiện vật, song Chánh điện cùng bộ vì kèo gốc vẫn được gìn giữ, bảo tồn. Di tích đã được Nhân dân đóng góp trùng tu vào các năm 1964, 1968, 2006.
Về tổng thể kiến trúc, dù trải qua chiến tranh và thiên tai khiến diện tích bị thu hẹp còn hơn 800 m², Đình Trường Sanh vẫn mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống vùng Nam Trung Bộ. Quần thể di tích bao gồm các hạng mục: Nghi môn, Cột cờ, Án phong đắp nổi biểu tượng chúa sơn lâm và rồng ẩn mây, sân đình, Miếu Ngũ Hành, Miếu thờ Hổ cùng các công trình phụ trợ. Hạt nhân trung tâm là Chánh điện gồm hai gian liên hoàn: Tiền tế (dựng theo kiểu nhà rường/xuyên trính) và Hậu tẩm (kiểu nhà tứ trụ). Chánh điện nổi bật với hệ khung sườn bằng danh mộc quý hiếm, kết cấu vì kèo mộng truyền thống kiểu "vỏ đậu đùi ếch" chắc chắn. Phần ngoại thất và hệ thống bờ nóc, đầu đao được trang trí sinh động các đề tài truyền thống như "Lưỡng long chầu nhật", "Bát bửu", hoa sen, cá chép, chim phụng và dơi ngậm chữ. Điểm nhấn nghệ thuật điêu khắc nổi bật nhất bên trong là án thờ Thần bằng gỗ được chạm lộng, chạm nổi 7 lớp hoa văn vô cùng công phu, sắc sảo.
Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn xứ với mỹ tự "Quảng hậu Chính trực Hựu thiện Đôn ngưng", Thần Nông, Ngũ Hành cùng các vị Tiền hiền, Hậu hiền. Hiện đình còn lưu giữ 04 đạo sắc phong của các triều vua Minh Mạng, Tự Đức (1880), Duy Tân và Khải Định (1924) ban tặng. Hàng năm, đại lễ quan trọng nhất tại đình là Lễ Tế Xuân diễn ra vào ngày mùng 8 - 9 tháng 3 Âm lịch với đầy đủ các nghi thức tế Thần cổ truyền trang trọng như: Nghinh sắc, Tỉnh sinh, tế Thần Thành Hoàng, Tống ôn và Hồi sắc nhằm tạ ơn thần linh, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ngôi đình là cơ sở hoạt động cách mạng, nơi che chở, nuôi giấu an toàn cho nhiều cán bộ lãnh đạo nằm vùng. Nơi đây đã ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử tiêu biểu: năm 1930, đồng chí Trần Ngô treo lá cờ đỏ búa liềm trên ngọn cây lim trước sân đình; ngày 01 tháng 5 năm 1945, Chi bộ Đảng thôn Trường Sanh chính thức được thành lập tại nhà Tây của đình.
Ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử cách mạng, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, ngày 10 tháng 01 năm 2011, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 87/QĐ-UBND xếp hạng Đình Trường Sanh là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Ngôi đình là điểm tựa tâm linh vững chắc và là niềm tự hào di sản của Nhân dân địa phương./.
Thập Hồng Luyện
