Đình Từ Tâm tọa lạc tại làng Từ Tâm, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa.
Lịch sử hình thành của Đình Từ Tâm gắn liền với hành trình di dân của cư dân các họ Nguyễn, Trịnh, Đào, Mạc, Lê, Huỳnh từ Thuận Hóa, Quảng Trị, Quảng Nam vào khoảng năm 1771 thời Tây Sơn. Ban đầu, cư dân định cư tại ba cụm đồi Ma Nương, Chồm Lôn và Mũ Đá; đến năm 1802, thời vua Gia Long, các làng được sáp nhập về Ma Nương và đến năm 1820, dưới triều vua Minh Mạng chính thức đổi tên thành Từ Tâm. Sau khi lập làng ổn định vào năm 1802, các bậc tiền bối dựng ngôi đình vách tre mái lá đơn sơ nhưng chẳng may bị hỏa hoạn. Đến năm 1807, Đình Từ Tâm mới được tái thiết bề thế, hoành tráng trên một gò đất cao ráo, thoáng đãng.
Dù trải qua thời gian, chiến tranh và nhiều đợt tu bổ, tôn tạo (vào các năm 1969, 1970, 2001) bằng nguồn kinh phí xã hội hóa do Nhân dân địa phương đóng góp, Đình Từ Tâm vẫn bảo tồn nguyên vẹn các công trình kiến trúc chính cùng những yếu tố gốc quý giá của kiến trúc đình làng truyền thống.
Về tổng thể kiến trúc, Đình Từ Tâm được quy hoạch trên khu đất rộng 4.176m², quay mặt về hướng Nam giữa cánh đồng lúa bao la. Không gian di tích mở đầu bằng cổng Nghi môn uy nghi, tiếp đến là cột cờ, Án phong kiểu cuốn thư đắp nổi đề tài "Ngựa hóa lân", "Rồng trong mây" và sân Thảo bạt (sân võ ca) phục vụ diễn xướng tế lễ. Quần thể di tích còn có Nhà Tiền Hiền, Miếu Đông, Miếu Tây, Nhà Kho, Nhà Trù và Nhà Tây.
Hạt nhân trung tâm là Chánh điện có bình đồ dạng chữ "Đinh" (丁) với diện tích 103,5 m², gồm hai phần liên hoàn: Tiền tế (khu vực hành lễ) và Hậu Cung/Hậu Tẩm (nơi thờ Thần Thành Hoàng). Toàn bộ khung sườn làm bằng gỗ quý với kết cấu vì kèo "xuyên trính" (nhà chày cối) kiểu "vỏ đậu đùi ếch" liên kết mộng xẻ chắc chắn; bờ nóc và đầu đao mái đắp nổi tinh xảo các đồ án "Lưỡng long tranh châu", "Rồng chầu", đắp mảnh sứ sống động. Nghệ thuật điêu khắc gỗ tại đình đạt trình độ thẩm mỹ cao qua kỹ thuật chạm nổi, chạm lộng trên các vì kèo hình cánh dơi, đầu rồng đuôi phụng, các bức bình phong, khám thờ sơn son thếp vàng cùng hệ thống hương án mang đề tài "Tứ linh", "Bát bửu", "Tứ quý".
Trong đời sống tâm linh, đình là nơi phụng thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh cùng các bậc Tiền hiền có công khai hoang lập ấp. Nơi đây, hiện còn lưu giữ 03 sắc phong của triều Nguyễn ban tặng vào các năm: Duy Tân thứ 5 (1911), Khải Định thứ 5 (1920) và Khải Định thứ 9 (1924). Hàng năm, bên cạnh các ngày tuần tiết, đại lễ lớn nhất tại đình là Lễ tế Xuân (Xuân thu hợp nhất) diễn ra trong 2 ngày với đầy đủ nghi thức cổ truyền trang trọng: Lễ khai sắc, lễ tế Thần, lễ tế Tiền hiền, âm linh, và lễ tống na nhằm tạ ơn tiền nhân, cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, ngôi đình là địa điểm cách mạng kiên trung, nơi hội họp bí mật, nuôi giấu cán bộ và là vị trí chốt án ngữ chiến lược lợi hại của lực lượng du kích địa phương.
Ghi nhận những giá trị tiêu biểu về lịch sử cách mạng, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, ngày 26 tháng 9 năm 2003, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 111/2003/QĐ-UB xếp hạng Đình Từ Tâm là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Ngôi đình tiếp tục là điểm tựa tâm linh vững chắc và là niềm tự hào di sản của Nhân dân địa phương./.
Thập Hồng Luyện
