Khu di tích Xóm Dừa tọa lạc tại khu phố 7, phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa, cách trung tâm thành phố khoảng 8 km về phía Tây.
Về mặt địa lý - quân sự, trước năm 1975, Xóm Dừa (thuộc ấp Đô Vinh, xã An Sơn, quận Bửu Sơn) nằm ở vị trí chiến lược đặc biệt hiểm yếu: phía Bắc giáp căn cứ không quân Thành Sơn và kênh Bắc, phía Nam tiếp giáp trung tâm quận lỵ Bửu Sơn, phía Đông là cánh đồng lúa và phía Tây giáp khu gia binh của chế độ cũ. Với tổng diện tích khoảng 2.871,5m² được bao bọc bởi những rặng dừa xanh tốt, vườn tược và ruộng rẫy, nơi đây đã trở thành một "vùng đệm", một "căn cứ lõm" độc đáo nằm ngay giữa vòng vây kìm kẹp gắt gao của kẻ thù.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Xóm Dừa ghi dấu ấn đậm nét như một "pháo đài lòng dân" bất khả xâm phạm. Đầu năm 1969, thực hiện chủ trương bám đất, bám dân của Tỉnh ủy và Thị ủy Phan Rang - Tháp Chàm, Đội công tác Tháp Chàm do đồng chí Lê Quảng phụ trách cùng các chiến sĩ cách mạng đã bí mật thâm nhập vào Xóm Dừa, đào hầm bí mật, móc nối cơ sở và gây dựng phong trào. Đến năm 1970, Chi bộ Đảng Đô Vinh chính thức được thành lập (gồm các đồng chí: Lê Văn Hải làm Bí thư, Nguyễn Thị Mẫn, Tô Thị Út) cùng Đội tự vệ mật do đồng chí Tô Ngọc Đức phụ trách. Dưới sự chở che của hơn 300 hộ dân lao động trung kiên, căn cứ Xóm Dừa đã tổ chức nhiều trận đánh táo bạo: vụ cài mìn xe GMC phá tan đoàn tâm lý chiến của địch tại Mỹ Đức (đầu năm 1972); phối hợp cùng lực lượng 311, 314 tập kích sân bay Thành Sơn phá hủy kho bom đạn rốc-két (giữa năm 1972); thực hiện kế hoạch “Chồm lên” cắm cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng và rải truyền đơn làm tê liệt tinh thần binh lính ngụy trước thời điểm Hiệp định Paris có hiệu lực (tháng 01/1973). Đặc biệt, trong những ngày tháng 4/1975 lịch sử, căn cứ Xóm Dừa là bàn đạp trực tiếp để các cánh quân đồng loạt nổ súng đánh chiếm các cứ điểm then chốt, bắt sống nhiều sĩ quan cao cấp của địch vào đêm 07/4/1975, mở đường cùng quân chủ lực tiến vào giải phóng thị xã và sân bay Thành Sơn, góp phần giải phóng trọn vẹn tỉnh Ninh Thuận vào ngày 16/4/1975. Trong suốt 21 năm kháng chiến, quân và dân nơi đây đã đánh bại hàng trăm đợt càn quét, tiêu diệt khoảng 300 tên địch, phá hủy 01 máy bay B-57, thiêu rụi 1.200 tấn xăng dầu và thu giữ lượng lớn vũ khí.
Về đặc điểm cảnh quan, Xóm Dừa hiện nay vẫn giữ được nét thanh bình, nguyên sơ của làng quê với địa hình bằng phẳng, những hàng dừa cổ thụ rợp bóng đan xen vườn tược. Dù dấu tích công trình như các hầm bí mật, trạm giao liên xưa đã bị vùi lấp theo thời gian, song các vị trí diễn ra sự kiện lịch sử vẫn được định vị chuẩn xác thông qua hồi ức của các nhân chứng sống và sơ đồ tác chiến của lực lượng vũ trang địa phương. Nhờ những chiến công và sự hy sinh đặc biệt xuất sắc trong hai cuộc kháng chiến, Nhân dân và Lực lượng vũ trang phường Đô Vinh đã vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân vào ngày 30/8/1994.
Khẳng định giá trị to lớn về truyền thống cách mạng kiên cường và tri ân sự cống hiến của các thế hệ cha anh, ngày 30/6/2025, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 980/QĐ-UBND xếp hạng Khu Xóm Dừa là Di tích Lịch sử cấp tỉnh./.
Thành Thị Hồng Cẩm
