Lăng Ông Hải Chử tọa lạc tại Tổ dân phố 9, phường Đông Hải, tỉnh Khánh Hòa. Di tích tiếp giáp với bãi cát và môi trường biển thoáng đãng, nằm trên tuyến giao thông Hải Thượng Lãn Ông thuận tiện cho Nhân dân và du khách đến tham quan, dâng lễ.

Lịch sử hình thành Lăng Ông Hải Chử gắn liền với quá trình khai hoang, lập nghiệp của các thế hệ cư dân từ các vùng đất Quảng Nam, Phú Yên, Quảng Ngãi vào vùng đất này, đặc biệt là dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691 - 1725). Sau khi ổn định cuộc sống chài lưới và làm nước mắm, ngư dân làng Hải Chử đã cùng nhau khởi công kiến tạo ngôi lăng "Tam Lăng Tòa" vào khoảng năm Mậu Thân (1848). Là một ngôi Vạn chính, Lăng Ông Hải Chử từng đóng vai trò điều hành các Lạch xung quanh trong khu vực. Lăng là nơi phụng thờ Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần (Cá Ông) - vị thần bảo hộ thiêng liêng cứu giúp ngư dân vượt qua sóng gió ngoài biển khơi. Di tích hiện còn bảo lưu 14 sắc phong do các triều vua Nguyễn ban tặng.

Về tổng thể kiến trúc, Lăng Ông Hải Chử được xây dựng trên khuôn viên rộng rãi giáp biển gồm các hạng mục: Nghi môn (dạng cổ lầu 3 tầng mái), Án phong, Võ ca, Nhà Võ quy, tòa Chánh điện và Nhà Tàng cốt (nơi lưu giữ linh cốt Cá Ông). Tòa Chánh điện có kết cấu độc đáo với 3 gian 3 cổ lầu vuông góc nhau. Nội thất lưu giữ nhiều đồ tế tự giá trị như Khám thờ Hội đồng sơn son thếp vàng chạm lộng đề tài Tứ linh, Bát bửu, hương án chạm nổi, các hoành phi, câu đối, chiêng, trống, cảnh đồng và tác phẩm chạm khắc gỗ, đắp nổi.

Trong đời sống tâm linh của cư dân vùng biển, Lăng Ông Hải Chử phụng thờ Cá Ông cùng các vị thần Cửu Thiên Huyền Nữ, Thiên Y A Na, Thủy Long Thần Nữ, Quan Thánh Đế Quân, Lang Lại Nhị Đại Tướng Quân (Rái Cá) và chư thần Thiên - Địa - Thủy phủ. Hàng năm, tại lăng diễn ra 3 kỳ lễ chính: Lễ Khai đầm (trung tuần tháng 2 Âm lịch), Lễ Mừng Ông/Lễ Cầu mùa (từ ngày 19 đến 24 tháng 5 Âm lịch - kỳ lễ lớn nhất với các nghi thức nghinh thần, múa trường đao, hát bả trạo, đua thuyền rồng và hát tuồng) và Lễ Kỵ Bà (ngày 20 tháng 10 Âm lịch), thể hiện lòng biết ơn các vị thần linh, biển cả và thắt chặt tình đoàn kết của ngư dân vạn chài.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa tín ngưỡng biển và nghệ thuật kiến trúc truyền thống, ngày 26 tháng 9 năm 2003, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 111/2003/QĐ-UB xếp hạng Lăng Ông Hải Chử là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Di tích là điểm tựa tinh thần vô giá và là trung tâm sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc của cộng đồng cư dân địa phương./.

Đổng Thành Danh