Miếu Đông Sơn tọa lạc trên địa bàn phường Ninh Chử, tỉnh Khánh Hòa.

Theo lời kể của các vị cao niên trong làng, sau 24 năm kể từ khi đình làng Văn Sơn trùng tu (1829), ấp Đông Sơn (trước đây) hội đủ điều kiện, các bô lão trong làng khởi xướng xây dựng Miếu để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân. Lúc bấy giờ trong làng có dòng họ Trương có ông bà Trương Giai (tên thường gọi ông bà Thân) không có con, tự nguyện hiến 2.000m² đất để xây dựng Miếu và 10 hecta ruộng để làm ruộng hương hỏa phục vụ cho việc cúng tế ở Miếu (ruộng có tục danh là ruộng ông bà Thân). Chính vì thế, sau khi ông bà Thân mất, dân làng lập bàn thờ (hiện đang còn lưu giữ biển thờ “Trương Phái Đường”) trong khuôn viên Miếu.

Về niên đại, căn cứ vào Bát quái đồ ở trên ván nong trước nhà Hậu tẩm, miếu Đông Sơn được động thổ vào giờ Kỷ Hợi ngày Tân Sửu tháng Đinh Tỵ (tức vào tháng 4 năm Tự Đức thứ 6 “1853”). Từ lúc khởi dựng cho đến nay, miếu Đông Sơn lần lượt tu bổ, tôn tạo vào các năm: 1942, 1965, 1971, 2010.

Miếu Đông Sơn được xây dựng trên một khu đất rộng có diện tích 1.176m², cửa chính hướng về phía Tây. Tổng thể kiến trúc của miếu, gồm: Án phong, miếu thờ Thổ thần, miếu Thanh minh, Chánh điện, nhà Tiền hiền,…

Phong cách kiến trúc nghệ thuật của miếu Đông Sơn khá độc đáo, Chánh điện có mái trải dài, tỏa rộng cùng với hàng cột thanh thoát tạo tính chất hài hòa với không gian xung quanh. Ở trên bờ nóc, bờ mái, xung quanh cổ lầu được trang trí nhiều đề tài như: Lưỡng Long chầu Nguyệt, Lân cõng cuốn thư, Cây cối, dây hoa lá, chim Hạc, Dơi,…

Bên trong miếu, ở các khám thờ, hương án, liễn thờ, hoành phi,… được chạm trổ trang trí nhiều đề tài như Tứ linh, bát bửu, hoa lá, chim thú,… thể hiện sự thanh cao, nhàn hạ, ca ngợi vẻ đẹp thanh tao, cầu mong con cháu đầy đàn, cuộc sống sung túc.

Hàng năm, tại miếu Đông Sơn tổ chức Lễ tế thu vào ngày 10 tháng 8 Âm lịch. Lễ hội nhằm tạ ơn tạ ơn Ngũ Hành thần Nữ đã gia hộ trì cho dân làng an cư lạc nghiệp, mùa màng tươi tốt, Tiền hiền đã có công quy dân lập ấp. Ngoài ra, miếu còn tổ chức cúng vào các ngày: rằm tháng Giêng, rằm tháng 7, rằm tháng 10, Lễ Đoan ngọ (mùng 5/5 âm lịch), Lễ cúng Ông táo, Lễ cúng Giáp ấn.

Từ năm 1940 - 1945, nhà nhóm (nhà hội) ở phía sau tòa Chánh điện được làm trụ sở của lực lượng Việt Minh. Năm 1955, trụ sở Việt Minh dời về đình Văn Sơn. Sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng (30/4/1975) miếu Đông Sơn được chính quyền cách mạng trưng dụng để làm trụ sở xã. Đến năm 2000, miếu Đông Sơn mới được giao lại cho các bô lão và dân làng tiếp tục tu sửa và phục hồi tế lễ cho đến ngày nay.

Ghi nhận những giá trị tiêu biểu của di tích, ngày 11/9/2018, UBND tỉnh Ninh Thuận (cũ) ban hành Quyết định số 1499/QĐ-UBND xếp hạng miếu Đông Sơn là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh./.

Thành Thị Hồng Cẩm