Miếu Hòa Xuân tọa lạc tại Tổ dân phố 39, phường Phan Rang, tỉnh Khánh Hòa. Lịch sử hình thành của miếu gắn liền với truyền thuyết thời kỳ khai sơn phá thạch, khi một người dân tên Sóc (chưa rõ họ) ở làng An Long đến vùng đất hoang này để canh tác nông nghiệp. Theo truyền thuyết trong dân gian, lúc khai hoang ông đã nhặt được một tượng nhỏ bằng ngón tay cái hình nữ thần và lập miếu bằng tre để phụng thờ. Nhận thấy sự linh ứng, Nhân dân trong vùng đã cùng ông đóng góp công sức, tiền của xây dựng ngôi miếu rộng rãi hơn vào năm 1840 (năm Minh Mạng thứ 21) và chính thức đặt tên là miếu Hòa Xuân.

Ngôi miếu thờ chính Bà A Na  (Hỏa Tinh Thần Nữ), vị thần bảo hộ cho cộng đồng dân cư có cuộc sống an lành, hạnh phúc. Miếu Hòa Xuân hiện đang gìn giữ 4 sắc phong thời Nguyễn (2 sắc phong năm Duy Tân thứ 5 - 1911 và 2 sắc phong năm Khải Định thứ 9 - 1924).

Về kiến trúc nghệ thuật, miếu Hòa Xuân được xây dựng trên không gian hài hòa gồm lối vào với cổng trụ bê tông, án phong, nhà Tiền hiền, nhà Đông, nhà Tây và tòa Chính điện trung tâm. Tòa Chính điện được xây theo kết cấu nhà tứ trụ truyền thống, kết nối hai gian Tiền tế và Hậu tẩm bằng hệ thống nhà Ghè (máng nước). Phần mái mặt tiền nổi bật với bờ nóc đắp nổi đề tài "Lưỡng Long tranh Châu", hai bên là cặp rồng vờn mây, dưới là hình ảnh quả châu chầu nổi cùng các họa tiết hoa sen, bánh xe pháp bảo và hình búp sen thanh thoát. Đi sâu vào bên trong, miếu lưu giữ nghệ thuật chạm khắc, khảm xà cừ vô cùng tinh xảo trên hệ thống hoành phi, câu đối, cửa võng và các hương án gỗ gõ đỏ trang trí đề tài Tứ linh hoa dây lá tỉ mỉ.

Trong đời sống tâm linh, miếu Hòa Xuân là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng dân gian quan trọng của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ. Hàng năm, tại miếu diễn ra hai kỳ lễ tế chính vào ngày 10 tháng 3 Âm lịch và đại lễ Kỳ Yên (Cầu an) vào các ngày 14, 15 tháng 8 Âm lịch. Lễ hội Kỳ Yên diễn ra với các nghi thức cổ truyền như lễ Khai sắc, Nghênh sắc Thần Nữ, lễ Tế Tiền hiền... Lễ vật dâng cúng gồm trà, rượu, hoa quả, bánh tét, bánh ít, xôi và cỗ mặn để tạ ơn thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, xóm làng bình an, đoàn kết.

Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc đặc sắc, Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Thuận (cũ) đã ban hành Quyết định số 2265/QĐ-UBND ngày 16 tháng 9 năm 2016 xếp hạng Miếu Hòa Xuân là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh./.

Đổng Thành Danh