Miếu Xóm Bánh, tên chữ Hán là Thanh Sơn Miếu, tọa lạc tại phường Phan Rang, tỉnh Khánh Hòa. Theo các bô lão địa phương và tư liệu lịch sử lưu giữ tại di tích, vào thời vua Minh Mạng, vùng đất này là ấp Thanh Sơn thuộc thôn Văn Sơn, huyện An Phước, tỉnh Bình Thuận. Trước thời kỳ này, cư dân địa phương đã lập nên một ngôi miếu nhỏ cách vị trí hiện tại khoảng 150m nhằm đáp ứng nhu cầu gửi gắm tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng. Dựa trên bài vị đặt tại hương án trước khám thờ Thần có khắc dòng chữ “Tự Đức tam thập tứ niên Tân Tỵ lập thu hậu nhất nhật” (1881), cùng dấu ấn niên đại Thành Thái thứ 14 và 15 (1902 - 1903) ghi trên tấm hoành phi và các cấu kiện gỗ nội điện, có thể xác định ngôi miếu ban đầu được khởi dựng vào thời Tự Đức với quy mô khiêm tốn. Đến năm Thành Thái thứ 14 (1902), dân trong ấp Thanh Sơn đã chung sức di dời di tích về địa điểm hiện nay và đầu tư xây dựng nên một công trình có quy mô bề thế, hoàn chỉnh còn lưu giữ trọn vẹn cho đến ngày nay.

Về tổng thể không gian, Miếu Xóm Bánh được xây dựng trên một khuôn viên đất rộng rãi lên tới 4.629 m². Mặc dù nằm ở vùng đồng bằng dân cư đông đúc, quy hoạch kiến trúc của miếu tuân thủ chặt chẽ tư duy kiến trúc truyền thống của người Việt: không chú trọng phát triển chiều cao mà tập trung vào đồ án mặt bằng dàn ngang, chú trọng sự hòa hợp tuyệt đối với thiên nhiên môi trường xung quanh. Toàn bộ khuôn viên được bao bọc bởi hệ thống tường thành kiên cố xây bằng đá và vữa vôi. Bao quanh các nếp nhà cổ là mảnh vườn rộng trồng nhiều cây xanh, vừa che bóng mát vừa tạo nên nét duyên dáng, thanh thoát cho tổng thể di tích.

Quang cảnh bên ngoài Miếu Xóm Bánh

Kiến trúc nghệ thuật của Miếu Xóm Bánh là một tập hợp các công trình gỗ và gạch vôi vữa được bố trí chặt chẽ, đăng đối. Từ ngoài vào trong bao gồm các hạng mục chính: Nghi môn, Án phong, Tòa Chánh điện, Nhà Tiền Hiền và Miếu Thanh Minh.

Về nghệ thuật điêu khắc và mỹ thuật, Miếu Xóm Bánh được ví như một không gian trưng bày chạm khắc gỗ dân gian xuất sắc. Các nghệ nhân xưa đã đem hết tài hoa gọt đẽo trên các cấu kiện kiến trúc, hoành phi, câu đối, hương án và khám thờ. Các đề tài trang trí bao gồm Tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng), Bát bửu, hoa dây, chùm nho, chim thú, hoa mai được chạm lộng, chạm nổi và sơn son thếp vàng lộng lẫy. Những đường nét điêu khắc này không chỉ thể hiện trình độ tay nghề bậc thầy mà còn gửi gắm nguyện ước về sự bình yên, thịnh vượng, khang thái cho cộng đồng. Hiện nay, miếu còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như: 2 sắc phong triều Nguyễn do vua Khải Định ban tặng (vào các năm 1917 và 1924), 1 bộ lỗ bộ 14 chiếc, 1 cặp chim hạc cưỡi rùa bằng gỗ, hệ thống hương án chân quỳ long trụ chạm khắc công phu, cùng nhiều trống, chiêng, chuông, mõ và hoành phi câu đối khảm xà cừ.

Trong đời sống tâm linh, Miếu Xóm Bánh là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của cư dân địa phương. Miếu là nơi thờ Thiên Y - A Na Diễn Phi Chúa Ngọc (tiền thân là Nữ thần Po Inư Nưgar) - vị nữ thần Xứ Sở được cả cộng đồng người Kinh và người Chăm thành kính tôn thờ. Bên cạnh đó, miếu còn thờ Ngũ Hành Thần Nữ, các vị Tiền Hiền, Hậu Hiền có công khai phá lập làng, cùng các vị thần linh sông núi.

Hàng năm, tại miếu diễn ra các kỳ lễ cúng Thượng nguyên (Rằm tháng Giêng), Trung nguyên (Rằm tháng Bảy), Hạ nguyên (Rằm tháng Mười), cúng đưa rước chư thần dịp Tết Nguyên đán. Đặc biệt, đại lễ lớn nhất trong năm là Lễ Kỳ yên được tổ chức vào tiết Thanh Minh. Lễ diễn ra từ sáng hôm trước đến trưa hôm sau với đầy đủ các nghi thức tế lễ cổ truyền ẩn (Hành sơ hiến lễ, Hành á hiến lễ, Hành chung hiến lễ, Tứ phước tợ, Tế Tiền Hậu Hiền, Cúng Thanh Minh, Tống ôn) nhằm cầu mong quốc thái dân an, xóm làng bình yên, mùa màng tươi tốt.

Trải qua hơn một thế kỷ tồn tại với bao biến thiên lịch sử, Miếu Xóm Bánh vẫn giữ được tính nguyên gốc nguyên vẹn trên từng bộ vì kèo, hàng cột, mái ngói. Sự vẹn toàn đó là nhờ ý thức bảo tồn của Ban quản lý di tích gồm các bô lão trong thôn và sự chung tay chăm sóc của toàn thể Nhân dân địa phương. Ghi nhận các giá trị về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, ngày 30 tháng 12 năm 2002, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin đã ký Quyết định số 39/2002/QĐ-BVHTT xếp hạng Miếu Xóm Bánh là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật Quốc gia. Đây là sự ghi nhận xứng đáng, khẳng định vai trò của miếu như một di sản văn hóa quý giá, biểu tượng sống động cho quá trình tụ cư, lập ấp và giao thoa văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân Khánh Hòa./.

Đổng Thành Danh